Bij het ervaren van een droge mond (xerostomie) of verdenking op de ziekte van Sjögren zal in het algemeen eerst een speekselfunctietest worden uitgevoerd. Hierbij wordt driemaal speeksel opgevangen en gemeten: ongestimuleerd speeksel, kauwgestimuleerd speeksel en zuurgestimuleerd speeksel. Aan de hand van deze resultaten kan bekeken worden of de speekselproductie achterblijft ten opzichte van normaalwaarden. Daarnaast kan beoordeeld worden of er nog restfunctie van de speekselklieren bestaat óf dat de productie in het geheel afwezig of verminderd is. Met deze resultaten kan een individueel plan opgesteld worden om te trachten de droge-mondklachten te verminderen.
In zijn algemeenheid is het zinvol om dagelijks voldoende water te drinken (met name tijdens de maaltijden), en dranken zoals koffie en alcohol te vermijden omdat deze de mond nog droger maken. Ditzelfde geldt voor het gebruik van tabak, in welke vorm dan ook. Verder valt te overwegen om in uw slaapkamer een luchtbevochtiger te plaatsen, omdat de (mond)slijmvliezen dan minder snel uitdrogen. Ook een verhoogd stressniveau kan een droge mond veroorzaken. Indien dit herkend wordt, kan overwogen worden hiervoor professionele hulp in te schakelen (bijvoorbeeld huisarts of psycholoog).
Indien tijdens de speekselfunctietest een potentiële restfunctie van de speekselklieren wordt waargenomen, is het zaak om deze restfunctie te optimaliseren en zo mogelijk te vergroten. De zogenaamde speekselsecretie kan geoptimaliseerd worden door het beïnvloeden van de smaak en/of kauwfunctie.
Zure smaak, maar ook zoet en menthol, kan de speekselproductie doen toenemen. Meestal kunnen suikervrije snoepjes goed voor dit doel dienen. Voorbeelden hiervan zijn: Sula, Ricola, Anta Flu menthol, Smint, Bentasil. Suikervrij is erg belangrijk omdat met name in de mondholte bij verminderde speekselproductie, de kans op het ontstaan van gaatjes in tanden en kiezen vergroot is (tandbederf/cariës). Om deze reden wordt ook geadviseerd om regelmatig uw mondhygiënist(e) en tandarts te bezoeken om specifiek dit aspect te laten controleren en behandelen (met onder andere speciale fluorideapplicaties).
Door kauwgom te kauwen worden de speekselklieren aangezet om speeksel aan te maken (‘de hersenen hebben het idee dat de mond speeksel nodig heeft’). Ook hier is het belangrijk om suikervrije kauwgom te gebruiken. Omdat aan de kauwgom meestal ook een smaakstof is toegevoegd, zullen de speekselklieren als het ware dubbel gestimuleerd worden.
Indien deze maatregelen geen of weinig effect geven, kan worden overgegaan tot het gebruik van kunstspeeksel (speekselsubstituten). Er zijn meerdere varianten op de markt, die in verschillende vormen (gel, spray, spoeldrank, tandpasta) en in diverse samenstellingen voorkomen. In het algemeen moet het mogelijk zijn om met een speekselsubstituut gedurende enkele uren (2-4 uur) een redelijke mondbevochtiging te verkrijgen. De meeste in de handel zijnde kunstspeeksels bevatten carboxymethylcellulose, mucine, polyacrylzuur of xanthaangom. Andere bestanddelen van kunstspeeksels zijn smaakversterkers xylitol of sorbitol, en vaak is ook fluoride toegevoegd om de kans op het ontstaan van gaatjes te verkleinen. Het verschil tussen de diverse kunstspeeksels is vooral gelegen in een verschil in zogenaamde visco-elastische eigenschappen, waardoor een patiënt kan kiezen welk preparaat op individueel niveau de beste eigenschappen heeft. Dit is mede afhankelijk van de hoeveelheid aanwezige speekselproductie. Van belang is om te weten dat bij onvoldoende effect bij de ene variant een andere variant veel geschikter kan zijn. Soms kan het zoeken naar het optimale speekselsubstituut dan ook een behoorlijke zoektocht zijn.
De meeste producten zijn verkrijgbaar via de apotheek of via internet.
Voor het gebruik van dit soort middelen wordt allereerst verwezen naar de bijsluiter van het bewuste product. In het algemeen gelden de volgende adviezen:
Bij patiënten met ernstige achterblijvende speekselproductie na bestraling van het hoofd-halsgebied of bij een vergevorderd syndroom van Sjögren kan systemische (orale) toediening van het medicament pilocarpine verlichting geven. Of dit een beter effect heeft dan gebruik van kunstspeeksel is in onderzoek nog niet aangetoond. Driemaal daags zal een dosis per tablet worden toegediend, en het duurt ongeveer 2 maanden voordat het optimale effect van pilocarpine verwacht mag worden. Bekende bijwerkingen van pilocarpine zijn overmatig zweten, warm hoofd en hoofdpijn, waarbij soms de bijwerking niet opweegt tegen de speekselstimulerende werking. Daarnaast wordt pilocarpine niet in alle gevallen door de zorgverzekeraar vergoed. Het gebruik van pilocarpine is afhankelijk van overig medicatiegebruik en de algemene lichamelijke conditie.
Het is belangrijk dat u juiste en duidelijke informatie krijgt. Heeft u na het gesprek met uw specialist of na het lezen van deze patiënteninformatie nog vragen, stel deze dan gerust. Schrijf uw vragen van tevoren op, zodat u niets vergeet.